As palabras a través das imaxes

Stücke, pezas. Ladung, carga. As palabras como pezas do discurso. As persoas como pezas do sistema, cando non como unha carga da que se pode prescindir. Optimizar recursos, despedir empregados: a linguaxe como trampa, falar en positivo do que para moitos será negativo. Desa trampa trata A cuestión humana (2007), un arriscado filme de Nicolas Klotz que se atreve a falar das palabras a través das imaxes.

A cuestión humana adapta ao cinema unha novela de François Emmanuel que á súa vez partía dun documento escrito por uns enxeñeiros berlineses en 1942. Aquel era un texto técnico, pouco máis ca unhas sinxelas instrucciónspara desenvolver unha acción mecánica: falaba de pezas, de carga, de peso. Alta literatura nazi que se salvou da queima: aquilo que só nomeaba como pezas eran en realidade persoas, xudeus, en pleno tránsito cara o alén. Aquel texto técnico ensinaba como asasinalos.

François Emmanuel atopou naquelas liñas un argumento co que denunciar as modernas prácticas coas que as grandes corporacións tratan aos seus empregados: como pezas, como carga. Unha fachada lingüística para humanizar a explotación. As dinámicas do capitalismo como cicatrices dun nazismo cotiá, enquistado no máis fondo.

A partir deste material, a tarefa de Nicolas Klotz e da súa guionista Élisabeth Perceval resulta abraiante. As imaxes de A cuestión humana retratan con frialdade ese mundo empresarial de despachos impolutos, raves corporativas e ambicións desaforadas. Ese é o mundo ao que pertence Simon, o psicólogo dunha industria petroquímica que non pode parar de triunfar. O seu meirande éxito: sinalar os criterios que lle permitiron á súa empresa mellorar a productividade, “optimizando recursos”, por suposto.

A primeira hora do filme mergulla ao personaxe (e con el, ao espectador) nunha bretemosa intriga de espionaxe interna na que, de súpeto, a conciencia da linguaxe fai estoupar a trama. Stücke, pezas. Os informes de Simon aseméllanse demasiado aos dos enxeñeiros berlineses: tamén el oculta por sistema o suxeito do que está a falar, os traballadores que a empresa vai botar á rúa.

Son moitas as imaxes inquietantes coas que Klotz ilustra este proceso. Unha delas repítese cunha teima perversa: chemineas industriais botando espirais de fume á atmósfera. Klotz xoga coa súa polisemia: a imaxe é o que é, unha pequena pausa na ficción, mais sobre todo é o que evoca. Ese é o grande achado de A cuestión humana, unha delicada caligrafía visual capaz de asomarse ao abismo do que non se pode representar, só suxerir.

Noutra escena clave, a anguria da toma de conciencia prende na cabeza de Simon precisamente cando está nos brazos da súa moza. Instinto de vida, instinto de morte. A prosa dos enxeñeiros berlineses arrédao dela. Esa noite Simon non durmirá abrazado a unha pel quente, senón que ficará fumando ansioso no chan do seu despacho. Outra imaxe poderosa para ver o intre xusto no que o personaxe aprende a ver. As palabras do pasado ecoando no presente, as imaxes do presente pensando as palabras do pasado.