As palabras do último gran xefe dos apaches

As memorias que o último gran xefe dos apaches chiricahuas, Xerónimo (1829-1909), dictou ao seu intérprete, S.M. Barrett, e que se publicaron co apoio do presidente Roosevelt, foron editadas en español no centenario da súa morte pola editorial Mono Azul co título Soy apache. O director da editorial sevillana, Javier Hernández Pizarroso, destacou que o idioma que Xerónimo usou sempre para entenderse co home branco foi o español –de feito S.M. Barrett fíxolle de intérprete nese idioma– e os seus grandes inimigos non foron os casacas azuis do norte, senón as tropas mexicanas. Nunha incursión comercial ao sur dos chiricahuas, os mexicanos masacraron ás mulleres e os nenos apaches, nunha acción na que, sen xustificación militar nin defensiva algunha, pereceron a nai, a esposa e os tres fillos pequenos de Xerónimo.

Esa perda foi a que levou ao mozo Xerónimo –fíxose guerreiro e casouse con 16 anos– a poñerse á fronte de tres tribos apaches que atacaron o norte de México e dezmaron a sección de cabalería que cometera a covarde acción. Xerónimo, que debe o seu nome a unha vitoria sobre o exército mexicano que se produciu o día de San Xerónimo, asumiu o mando da nación apache deportada á reserva de Fort Sill, en Arizona e, en 1880, foi o responsable do hostigamento ás forzas do xeneral George F. Crook, para tratar de manter o seu territorio. Foi detido en 1884, pero fuxíu e resistiu varios anos ata que, esgotado e sen recursos, entregouse voluntariamente ao xeral Miles. Asinou un tratado que non se cumpriu e, en 1894, instalouse en Oklahoma como agricultor. Alí aceptou facerse fotos a cambio de cartos e converteuse nunha especie de atracción de feira e, nos últimos anos da súa vida, ditou estas memorias.