Ramón Piñeiro si estivo no cárcere

En 1946 viaxou clandestinamente a París. Primeiro contactou con José Giral para pedirlle que incorporase un ministro galego no seu goberno. Se non podía ser Castelao, co que o presidente republicano no exilio tivera un grave desencontro en Barcelona, durante a guerra, que fose algún outro galeguista do interior, iso si, non da diáspora. Falaron durante tres horas. Despois entrevistouse con Aguirre, Irla, Tarradellas e o xeneral Líster. O 9 de abril xa estaba de volta en Madrid. Foi entón cando a policía franquista entrou na pensión na que se hospedaba, no número dez da rúa Manuel González Longoria, e o levou detido. Había xa un mes que o seguían. Sabían do seu labor clandestino. Ramón Piñeiro foi acusado de rebelión e condenado por un tribunal militar a seis anos de cadea nun xuízo sumarísimo. Cumpriu tres anos, cinco meses e doce días.

O seu paso polo cárcere era, até agora, un dos episodios máis escuros na biografía do líder galeguista (Láncara, Lugo, 1915-Santiago, 1990), cuestionado dende unha certa mística da represión. Tanto sofres, tanto vales. Mesmo se especulou con que unha man negra fixera desaparecer a documentación que debía resolver tanto misterio. Era falso. As probas nunca se moveron do sitio. Tenas, dende hai un mes, o profesor Xosé Manuel Dasilva, que atopou a causa xudicial e o expediente penal de Piñeiro sen subornar ninguén nin arriscar contactos cos servizos secretos norteamericanos. “Estaban onde tiñan que estar”.

O investigador da Universidade de Vigo, autor tamén de Ramón Piñeiro, tradutor (Toxosoutos, 2009) e comisario da mostra Editar en galego baixo a censura franquista, desvelará hoxe os detalles do seu achado no Consello da Cultura Galega, en Santiago, onde se celebra estes días un congreso sobre o lugués. Dende o 26 de febreiro de 1949, cando José de Valdivia y del Castillo, director da Prisión Escuela de Madrid, asinou a liberdade condicional do de Láncara, a causa xudicial só fora consultada parcialmente unha vez. O expediente penal nunca se tocara.

“Con Ramón Piñeiro inverteuse a carga da proba. No canto do in dubio pro reo, in dubio contra reo. No canto de demostrar a súa culpabilidade, evitouse demostrar a súa inocencia”, explica Dasilva. Talvez por iso ninguén sacara á luz os 1.400 folios que suman a causa xudicial e o expediente penal. Con eles na man, certos “infundios e insidias” perden todo o seu sentido. Revelan que foi buscar a París e que tiña planeado facer ao seu regreso a Madrid. Explican como foi detido, por que foi procesado, cal foi o tribunal e quen o defensor. Aclaran, de vez, cales foron os cargos e as probas, canta a pena que se lle impuxo e canto o tempo de prisión que padeceu, sucesivamente, en Alcalá de Henares, Ocaña e Yeserías. E sobre todo, permiten explicar, ou case, por que non foi torturado na cadea.

Nas súas memorias, Da miña acordanza, Piñeiro tamén se facía esa pregunta, como se o agoniase un certo sentimento de culpa: por que el non fora maltratado coma outros represaliados? En realidade, a súa non fora tal excepción. Os outros 19 detidos no mesmo proceso, segundo a documentación que manexa Dasilva, tampouco padeceron torturas. Os testemuños dos anarquistas Juan Manuel Molina Mateo e Juan García Durán coinciden coas declaracións dos reos ante o xuíz instrutor, o “sinistro” coronel Eymar, un dos represores máis aplicados do franquismo. Cando lles pregunta se se sentiron “coaccionados” durante o proceso, todos contestan negativamente. “Atendendo ao contexto internacional, o réxime coidouse moito de non maltratar os detidos”, aclara o investigador.

“Tampouco é certo que Piñeiro saíse da cadea antes de tempo”, engade Dasilva. “Cumpriu o que tiña que cumprir. Reducíuselle unha cuarta parte da condena como resultado dun indulto e redimiu outra parte no cárcere por diversas actividades, pero non recibiu ningún trato de favor”. Os seis anos que ditaminara o tribunal militar convertéronse en catro e medio, até o 16 de abril de 1950, pero ao final só pasou entre reixas tres anos, cinco meses e doce días. O 26 de abril de 1949, “como calquera preso”, Ramón Piñeiro recibiu a liberdade condicional. Tiña 33 anos.

“Se nalgún momento foi agredido, haille que devolver a Piñeiro a súa integridade”, argumenta o profesor da Universidade de Vigo. “Á luz destes documentos resulta absurdo dubidar das circunstancias que arrodearon o seu ingreso en prisión. El nunca o aclarou ao longo da súa vida porque foi pudoroso. En certo sentido, adoptou unha actitude antiheroica”.

TEMPO DE EXPOSICIÓN PÚBLICA

Hai só un mes que Dasilva ten no seu poder os 1.400 folios da peripecia penal de Piñeiro. Non houbo tempo para a análise nin para a interpretación. Apenas para poñerlle marcos ao que hai e o que non hai. Hoxe relatará no Consello da Cultura as circunstacias do achado e as perspectivas que se abren dende o punto de vista historiográfico. “As interpretacións virán máis tarde, agora é tempo de que se coñeza a documentación”, arrisca. “Xa era hora”.

Xosé Manuel Dasilva non é historiador. O seu interese na figura do líder galeguista empeza pola súa propia disciplina, a tradución, á que Piñeiro dedicou tamén parte do seu tempo. Do estudo da versión galega de Da esencia da verdade (1956) de Heidegger, sobre todo das súas dificultades coa censura franquista, o investigador pasou a interesarse por outros recantos da biografía intelectual do lugués. Foi máis tarde, coa axuda do profesor Xesús Alonso Montero, que o axudou a localizar o expediente penal, como Dasilva deu con esta documentación tan reveladora.

Malia a que os documentos atopados obrigan a repensar certos discursos sobre o líder galeguista, nada pode impedir o debate sobre o autor ao que este ano se lle dedicou o Día das Letras Galegas. Central na historia política e intelectual de Galicia nos últimos setenta anos, nomeadamente no campo nunca resolto do nacionalismo de partido, o de Láncara ha seguir preñando de disenso a sociedade galega. Por dicilo con Dasilva, “Piñeiro nunca deixará de ser discutido. Como con calquera outra figura histórica, a unanimidade é imposíbel”.